«Өндірістік жағдайларда патогенді биологиялық агенттердің экожүйеге әсері: қауіп-қатерлерді бағалау және биологиялық қауіпсіздік шаралары» тақырыбына дәріс
2026 жылғы 13 наурызда «Академиктер залында» «Өндірістік жағдайда патогенді биологиялық агенттердің экожүйеге әсері: қауіп-қатерлерді бағалау және биологиялық қауіпсіздік шаралары» тақырыбында ашық дәріс өтті. С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің Фармация мектебі ұйымдастырған іс-шараға студенттер, магистранттар, докторанттар, профессорлық-оқытушылық құрам қатысты. Дәрісті биология ғылымдарының кандидаты, биотехнология және жалпы химиялық технология кафедрасының ғылыми атағы жоқ қауымдастырылған профессоры Марат Қамытбекұлы Сүлейменов оқыды.
Іс-шара орнықты даму қағидаттары мен орнықты даму мақсаттарын іске асыру шеңберінде өткізілді және білім алушыларда патогенді биологиялық агенттердің экожүйеге әсері, тәуекелдерді бағалау әдістері және өндірістік жағдайларда биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары туралы «Фармация» және «Фармацевтикалық өндіріс технологиясы» білім беру бағдарламаларын қалыптастыруға бағытталған.
Патогенді биологиялық агенттер (ПБА) – бұл адамда, жануарларда немесе өсімдіктерде ауру тудыруға қабілетті микроорганизмдер мен биологиялық құрылымдар. Оларға: бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, қарапайым саңырауқұлақтар, гельминттер, биологиялық тектес токсиндер жатады.
Патогенді биологиялық агенттер өндірістік жағдайларда олардың бақылаусыз таралуы кезінде экожүйелер мен адам денсаулығына елеулі қауіп төндіреді. Тәуекелдерді бағалаудың тиімді жүйесі және биологиялық қауіпсіздіктің қатаң шаралары қоршаған ортаға әсерді барынша азайтуға және экологиялық және эпидемиологиялық салдарларды болдырмауға мүмкіндік береді.
Өндірістік жағдайларда ПБА мынадай салаларда пайда болуы немесе пайдаланылуы мүмкін:
- биотехнологиялық өнеркәсіп (биопрепараттар өндірісі және микроорганизмдерді өсіру;
- фармацевтикалық кәсіпорындар;
- ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы;
- зертханалар мен ғылыми орталықтар;
- Тамақ өнеркәсібі.
ПБА қоршаған ортаға түсуінің негізгі жолдары:
- ауаға шығарындылар;
- сарқынды сулар;
- залалданған қалдықтар;
- жұқтырылған жануарлармен немесе материалдармен байланыс.
Патогенді биологиялық агенттердің әсері өндірістік жағдайларда экожүйеге көрінуі мүмкін. Кәсіпорын үшін шығарылатын өнімді, кәсіпорын персоналын және қоршаған ортаны патогенді биологиялық агенттермен зақымданудан қорғау маңызды.
Бұл үшін биологиялық қауіптерді бағалайды және өндірісте биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайды.
Тәуекелді бағалау 3 кезеңнен тұрады:
- қауіптілікті сәйкестендіру – микроорганизмнің түрін және оның патогендігін айқындау;
- әсер етуді талдау – жанасу ықтималдығы, таралу жолдары және микроорганизмнің тұрақтылығы;
- зардаптарды бағалау – адамдардың, жануарлардың, өсімдіктердің денсаулығына әсері, экологиялық залал.
Биологиялық қауіпсіздік жүйесі ПБА ағып кетуін болдырмауға және тәуекелдерді барынша азайтуға бағытталған. Ол мыналарды қамтиды:
- инженерлік шаралар – герметикалық зертханалар, ауаны сүзу жүйелері, қалдықтарды стерильдеу.
- ұйымдастыру шаралары – қол жетімділікті бақылау, персоналды оқыту, биологиялық тәуекелдер мониторингі
- жеке қорғану құралдары – қорғаныш киімі, респираторлар, қолғаптар және қорғаныш көзілдіріктері
- қалдықтарды кәдеге жарату – автоклавтау, химиялық дезинфекциялау, қауіпсіз сақтау және тасымалдау.
Іс-шараға қатысушылар дәрісті қызығушылықпен тыңдап, фармацевтикалық кәсіпорындарда биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелерін талқылады.
