Лион 2026: Альцгеймер ауруымен күрестегі жаңа дәуір — генетикадан нақты клиникалық практикаға дейін
2026 жылдың сәуірінде Лион деменциямен күрестің әлемдік астанасына айналды. Мұнда неврология және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ірі халықаралық іс-шаралардың бірі — 100-ден астам елдің мамандарының басын қосқан Альцгеймер ауруы бойынша 37-ші Глобалдық конференция өтті. Бір алаңда жетекші ғалымдар, клиницистер мен денсаулық сақтау ұйымдастырушылары қазіргі заманның басты сұрағын талқылау үшін жиналды: деменцияның дамуын тек баяулатып қана қоймай, оның алдын алу мүмкін бе?
Конференция «Solutions for Today and Tomorrow» ұранымен өтіп, әлемдік медицинаның жаңа парадигмаға — бақылаудан белсенді араласуға көшуін айқындады. Бүгінде мәселе тек диагностикада ғана емес, сонымен қатар тәуекелдерді ерте анықтау, алдын алу және ауруды клиникаға дейінгі кезеңдерде баяулату туралы болып отыр.
Қазақстанның ғылыми жетістіктері алғаш рет осындай деңгейдегі және ауқымдағы халықаралық аренада таныстырылды. Әлемдік жетекші сарапшылар — José Alejandro Luchsinger (АҚШ), Maw Pin Tan және Maria Soto-Martinмен қатар, С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ жүйке аурулары кафедрасының қауымдастырылған профессоры, невролог, PhD Радмила Тимсоновна Цой баяндама жасады. Оның баяндамасы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсыныстары мен халықаралық бастамалар аясындағы деменция бойынша ұлттық стратегияларды салыстырмалы талдауға, сондай-ақ жаһандық тәсілдерді Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесіне бейімдеу жолдарына арналды.
Доктор Р.Т. Цой «Aligning Dementia Plans with WHO and USI: Comparative Policy Insights and Recommendations for Kazakhstan» тақырыбын ұсынды. Бұл жұмыс халықаралық сарапшылар мен аудитория арасында үлкен қызығушылық пен қызу талқылау тудырды. Бұл Қазақстанға деген ғылыми қызығушылықтың артып келе жатқанын және еліміздің когнитивті бұзылыстары бар пациенттерді диагностикалау мен емдеу тәсілдерін қалыптастыруда лайықты деңгейде екенін көрсетеді.
Сөйлеген сөздер барысында қазіргі ғылымның жаңа, шын мәнінде серпінді кезеңге — деменцияны белсенді емдеу және алдын алу дәуіріне қадам басқаны атап өтілді. Негізгі назар мынадай бағыттарға аударылуда:
- Қауіп факторларын ерте анықтау;
- Прецизионды медицина принциптері мен жекелендірілген тәсілдерді енгізу;
- Комбинацияланған терапия мен мультимодальды емдеу стратегияларын қолдану;
- Нейропатологиялық процестерге нысаналы (таргетті) әсер ету;
- Пациенттердің когнитивті функцияларын қолдау және жақсарту.
Сарапшылардың, соның ішінде Henry Brodaty-дің баяндамалары деменциямен тиімді күресу тек медициналық емес, сонымен қатар әлеуметтік аспектілерді қамтитын кешенді тәсілсіз мүмкін еместігін көрсетті. Пациенттерге күтім жасаудың 80%-на жуығын туыстары жүзеге асыратыны, бұл олардың (caregivers) психологиялық және соматикалық денсаулығына үлкен салмақ түсіріп, қажу қаупін тудыратыны баса айтылды.
Ең көп талқыланған бағыттардың бірі JAMA журналында жарияланған зерттеу нәтижелері, соның ішінде donanemab сияқты моноклоналды антиденелерді қолдану болды. Аурудың ерте сатысында оның өршуін баяулататыны дәлелденгеніне қарамастан, кәсіби қоғамдастықта бұл әсерлердің клиникалық маңыздылығына қатысты пікірталас әлі де жалғасуда. Өкінішке орай, бүгінгі таңда моноклоналды антиденелермен терапия көп жағдайда даулы болып қалып отыр: оның пациенттердің өмір сүру сапасына нақты әсері шектеулі, ал клиникалық тиімділігі қалыпты деп бағаланады.
Деменцияның алдын алу мәселесіне де ерекше көңіл бөлінді. The Lancet Commission (2024) деректері қауіп факторларын бақылау арқылы ауру жағдайларының айтарлықтай бөлігін болдырмауға болатынын көрсетті. FINGER model-ін қоса алғанда, мультимодальды тәсілдер өмір салты мен тамырлы факторларға кешенді әсер етудің тиімділігін дәлелдеп отыр.
Сонымен қатар, аурудың молекулалық және генетикалық механизмдері, соның ішінде PSEN1 mutation және APOE3 Christchurch белсенді талқыланды. Бұл жаңалықтардың ғылыми маңыздылығына қарамастан, бүгінгі күні олардың негізінен зерттеу сипатында екені және практикалық денсаулық сақтауда шектеулі екені атап өтілді. Деменция және Альцгеймер ауруы диагнозы бұрынғысынша міндетті зертханалық растаусыз-ақ клиникалық түрде қойыла береді, ал емдеу тәсілдері өзгеріссіз қалуда.
Ғылыми қызметтен бөлек, доктор Р.Т. Цой 2025 жылы халықаралық Alzheimer’s Disease International (ADI) кәсіби қоғамдастығының серіктесі болған Альцгеймер ауруымен және деменциямен күресу жөніндегі Қазақстандық Альянстың негізін қалаушылардың бірі болып табылады. ADI кездесулерінде Р.Т. Цой Қазақстанда деменция туралы хабардарлықты арттыру бойынша алғашқы іс-шаралардың жетістіктері мен нәтижелері туралы айтып берді. Сондай-ақ, Альянс пен ҚазҰМУ жүйке аурулары кафедрасының бірлескен қызметінің арқасында Қазақстан ADI Alzheimer’s Disease Atlas-ына енгізілді, бұл елімізді деменция бойынша жаһандық картада көрсетуге мүмкіндік берді.
Қорыта айтқанда, Лиондағы конференция әлемнің деменцияға деген көзқарасында үлкен өзгерістер табалдырығында тұрғанын көрсетті. Дегенмен, негізгі тұжырым өзгеріссіз қалады: ғылымның қарқынды дамуына қарамастан, дәрігердің клиникалық ойлауы, ерте диагностика және пациент пен оның отбасына кешенді қолдау көрсету тиімді көмектің негізі болып қала береді.
Лион, Франция 13–16 сәуір 2026 жыл
